اشاره‏:

در اين مقاله مى‏كوشيم تا نشان دهيم كه در آغاز، بحث تحريف قرآن تنها در منازعات اهل‏سنت و شيعه به عنوان امرى جدلى مطرح بوده كه براى زير سؤال بردن مشروعيت خلفاى نخستين از آن استفاده مى‏شد. لكن بعدها مولفان امامى بدون توجه به ماهيت جدلى و به علت ؟؟؟ در قسم روايات، اين نظريه را عقيده‏اى شيعى تلقى و آن را وارد كتب اماميه كردند. از اين جهت مقاله حاضر نگاه جديدى به اين مسأله دارد.

شواهدى در خود قرآن و حديث وجود دارد كه نشان مى‏دهد كه پيامبر متن مكتوبى را در دوره حياتشان و به احتمال بيشتر در نخستين سال‏هاى حضورشان در مدينه تدوين كرده‏بودند.(1) بر اساس برخى شواهد قرآنى برخى از وحى منسوخ گرديده و يا به فراموشى سپرده شده‏است.(2)

در جايى از قرآن برخى آيات جايگزين برخى ديگر مى‏شوند.(3)

روايات اهل‏سنت در زمينه تدوين متفاوت هستند و تدوين قرآن را به پس از سال يازدهم هجرى برمى‏گردانند.(4) و از آنجايى كه تا قبل از وفات پيامبر انتظار مى‏رفت كه برخى از آيات نسخ شوند، اهل‏سنت و حاميان اين روايت آن را منطقى مى‏دانند.(5)

داستان مربوط به اين روايت از اين قرار است كه پس از كشته شدن بسيارى از حافظان قرآن در جنگ يمامه، ابوبكر از بيم از بين رفتن بخش عمده‏اى از قرآن دستور تدوين آن را صادر كرد و زيدبن‏ثابت آن را تدوين نمود. وى دستور داد تا آيات را از حافظان بشنوند و اگر دو شاهد وجود داشت آن را بنويسند.(6) اوراق نوشته شده نزد ابوبكر و سپس عمر باقى ماند و در نهايت به عثمان رسيد. عثمان اين اوراق را به صورت درآورد و نسخه‏هاى چندى از آن را به مناطق مختلف فرستاد و دستور داد اگر مجموعه ديگرى از آن يافت شد آن را بسوزانند.(7) اين نظريه اهل‏سنت باعث شد كه از همان ابتدا در روايات اهل‏سنت از دست رفتن بخشى از وحى قبل از آنكه ابوبكر آن را جمع‏آورى كند به رسميت شناخته شود. نمونه‏هاى فراوان آن را در روايات آنها مى‏توان مشاهده كرد. به عنوان مثال عمر در مورد يكى از آيات كه آن را به شكل مبهمى به ياد داشت بر اساس روايات اهل‏سنت گفته بود كه تنها حافظ اين آيه در جنگ يمامه كشته شده لذا اين آيه از بين رفته‏است.(8) اخبار مشابهى نيز در مورد مصحف عثمانى وجود دارد. اين اخبار حكايت از آن دارند كه‏

بسيارى از صحابه برجسته بخش‏هايى از وحى را كه خودشان از پيامبر شنيده بودند در مصحف عثمانى نمى‏يافتند. مثلاً ابى‏بن‏كعب سوره بيّنه را به شكلى كه ادعا مى‏كرد از پيامبر شنيده مى‏خواند و لكن اين سوره با آنچه در مصحف عثمان بود متفاوت بود.(9) اين مطالب كه در روايات خود اهل‏سنت آمده‏است موجب آن شد كه متكلمان شيعى براى ردّ نظرات اهل‏سنت از اين روايات استفاده جدلى بكنند. دو تن از مشهورترين متكلمان شيعه يعنى هشام‏بن‏حكم و هشام‏بن‏سالم در منازعات فرقه ايشان از اين ديدگاه اهل‏سنت استفاده كرده‏اند.(10) ابوعيسى ورّاق متكلم شيعى كتابى با عنوان «الحكم على سوره لم‏يكن» نوشته است.(11) عنوان اين كتاب دلالت بر آن دارد كه مؤلف بر ضد سنّيان(12) درباره حذف‏هايى از سوره بينه از روايات خودشان استفاده كرده كه برخى معتقد بودند شامل اخبارى بر ضد برخى از اشراف قريش بوده‏است. فضل‏بن‏شاذان نيشابورى بخش مفصلى از كتاب الايضاح را به از اهل‏سنت به سبب نقل اين نوع روايات كه وثاقت و اعتبار قرآن را زير سئوال مى‏برد اختصاص مى‏دهد.(13) بايد اشاره كرد كه تا نيمه نخست قرن سوم نظريات و اخبارى چون رواياتى كه محدثان اهل‏سنت نقل و تأييد مى‏كردند، هيچ جايى در جريان عمده تشيع نيافته بود محاسبى در قرن سوم مى‏گويد: شيعيان بر عثمان به دليل سوزاندن مصاحف و بخش‏هايى از قرآن جز مصحفى كه خود تدوين كرده‏بود، ايراد مى‏گرفتند.(14) بر اساس نقل محاسبى شيعيان بر اساس مبانى فقهى از عثمان خرده مى‏گرفتند كه سوزاندن قرآن بدعتى ناروا و مستلزم بى‏احترامى به وحى مكتوب است. اين نظريه با اين عقيده فقهى شيعه تأييد مى‏شود كه اجزايى از قرآن كه ديگر نمى‏توان از آن استفاده كرد، بايد دفن گردد يا با آب شسته شوند اما سوزانده نشوند. نظريه پنهان شده پشت اين عقيده آشكارا مبنى بر ارتباط بين آتش و گناه است و اشاره به اين است كه به آتش انداختن قرآن گناه است و بر ناروايى سوزاندن كتاب با آتش دلالت دارد و اين كه قرآن را بايد از سوزاندن دور داشت.(15) محاسبى اشاره‏اى به حمايت شيعيان از نظريه حذف و تبديل قرآن ندارد و اين نشانگر آن است كه در آثار قرن سوم هنوز مسأله تحريف قرآن على‏رغم اين كه موضوعى جدلى و مورد اشاره متكلمان شيعى بوده ولى عقيده تمام جامعه شيعه نبوده‏است.

ائمه و فقهاى شيعه در قرن دوم عقيده‏اى را كه متضمن تبديل و تحريف متن قرآن باشد، رد كردند. اين نكته با اين واقعيت مدلل مى‏شود كه در فهرست طويل شِكوه‏هايشان بر ضد سه خليفه، به هيچ وجه اتهام دست بردن به متن قرآن بيان نشده‏است.(16)

شكوه آنان بيشتر اين بود كه خلفاء و پيروانشان متن قرآن را حفظ ولى معناى آن را تحريف كردند.(17) تلاش ائمه براى جلوگيرى از مشكلاتى بود كه ممكن بود بوسيله روايات سنّى كه پيش‏تر به آن اشاره شد، بوجود آيد. به عنوان مثال آنان در برخى از موارد روايات را به گونه‏اى تأويل مى‏كردند كه وثاقت مصحف عثمانى را تأييد مى‏كرد. به عنوان مثال، نقلى از امام على(ع) گوياى اين مسأله است كه بخشى از قرآن درباره اهل‏بيت پيامبر سخن مى‏گويد و بخشى ديگر در مورد دشمنانشان.(18)

اين دو دسته‏بندى در مورد مصحف عثمانى ممكن بود اين ترديد را پديد آورد كه بخش‏هايى از قرآن محتملاً به دلايل سياسى از متن حذف شده‏است. لكن ائمه آن را به گونه‏اى ديگر تفسير كردند. بر اساس اين تفسير، هر آيه‏اى از قرآن كه درباره خوبى‏هاست، به اهل‏بيت پيامبر و هر آيه‏اى كه راجع به شر است به دشمنان اهل‏بيت اشاره دارد.(19) در احاديث ديگرى از ائمه اين مدعا كه در روايات قديمى سنيان مطرح شده كه نام على(ع) و اهل‏بيت پيامبر در آيات گوناگون وجود داشته‏است، رد مى‏شود. بر اساس اين روايات على(ع) و اهل‏بيت سبب نزول برخى از آيات بوده‏اند.(20)

ائمه به پيروانشان تعليم مى‏دادند كه قرآن را به عنوان كلمه قطعى خداوند و والاترين مرجع دين و معيارى براى بررسى كذب روايات پى‏گيرى كنند.(21) خطايى در قرآن وجود ندارد. ائمه بيان داشته‏اند: «قرآن حبل‏المتين الهى است و به دوره خاصى اختصاص ندارد. بلكه برهان ابدى و حقيقت جامعى براى همه افراد بشر است.(22) تنها جائى كه نظر ائمه با مصحف عثمانى تفاوت داشت، در سوره‏هاى ضحى و انشراح و قريش و فيل بود. ائمه و به دنبال آنها فقهاى شيعى تا امروز مدعى‏اند كه سوره‏هاى فيل و قريش، آنگونه كه از مصحف ابى‏بن‏كعب برمى‏آيد سوره واحدى هستند.(23)

به همين گونه آنها دو سوره ضحى و شرح را دو بخش از يك سوره واحد مى‏دانند. اين نظر را برخى از علماى سنّى نظير عمربن‏عبدالعزيز و طاووس‏بن نيز تأييد كرده‏اند.(24) با وجود اين بسيارى از قرائت‏ها، روايات و نظرات سنّيان، به احاديث شيعه راه يافت و به خطا به ائمه نسبت داده شدند. روشن است كه بسيارى از اين روايات شيعى دقيقاً رونويسى از مطالب ذكر شده در ادبيات حديثى اهل‏سنّت است كه در كتاب‏هايشان يافت مى‏شوند.(25)

تنها تفاوت در اين بود كه در اين زمان در كتب شيعى با استناد به برخى از رجال شيعه و گاهى با سلسله سند رجال غير شيعى اما متمايل به شيعه نظراتى كه دو سده در بين اهل‏سنت رواج داشت، ارائه مى‏شد. عامل ديگر كه ظاهراً در ورود اين نوع احاديث به ادبيات شيعى سهم داشته، علاقه خاص پيروان برخى جريان‏هاى الحادى غلو در ميان فرقه‏هاى شيعه بوده‏است.(26)

اساساً به واسطه تلاش‏هاى مقاوم گروه‏هاى غلات در ميان جامعه شيعه تمام مطالب مربوط به اين موضوع به شكل شگفت‏انگيزى در نيمه نخست قرن سوم بر مبناى روايات مورد پذيرش اهل‏سنّت - كه الگويى همانند با احاديث اهل‏سنت را دنبال مى‏كرد، شكل گرفت.

غلات تلاش‏هاى بيشترى در ديگر موارد مشابه، كه نام على(ع) يا اشاره‏اى به اهل‏بيت پيامبر مى‏توانست در آيه اضافه گردد، انجام دادند. به منظور طرح اين مدعا كه مورد يا مواردى عمداً از قرآن حذف شده‏اند، نفوذ جامعى از اين تلاشها در كتاب القراءات سيادى كه به كتاب التنزيل و التحريف نيز مشهور است، در دسترس است.

در آغاز ميانه قرن سوم هجرى بسيارى از محدثان شيعى تمايل داشتند تا وثاقت اين احاديث را بپذيرند. آنان همانند همتايان سنّى‏شان مدعى بودند كه در قرآن حذف و تبديل‏هايى صورت گرفته‏است. محدثانى چون على‏بن‏ابراهيم قمى و سعدبن‏عبداللّه اشعرى آشكارا در زمره اين گروهند. ديگر فقها به نقل رواياتى كه درباره اين موضوع بسنده كرده‏اند، بدون اينكه توضيح دهند كه وثاقت آن را قبول كردند يا خير. اين فقها عبارتند از محمدبن‏مسعود عياشى، محمدبن‏يعقوب كلينى، محمدبن‏عمر محمدبن‏ابراهيم نعمانى.

با اين حال، اتفاق نظرى درباره اين مسأله ميان محدثان شيعه نبود. به عنوان مثال، ابن‏بابويه كه نماينده شاخه عالم‏تر مكتب محدثان است و نظراتش غالباً بيانگر ديدگاه آنان است، اين نظر را قوياً رد مى‏كند. جايگاه ابن‏بابويه همچنين موجب روشن شدن عقيده غالب ميان شيعيان معاصرش مى‏گردد. او مى‏نويسد: عقيده ما اين است قرآنى كه خداوند به پيامبرش محمد(ص) وحى كرده‏است، همان قرآن مابين‏الدفتين است، و همان است كه در دست مردم است و غير از آن نيست... هر كسى كه مى‏گويد قرآن بيشتر از متن كنونى است، دروغگوست.(27)

همچنين در كتب ملل و نحل اهل‏سنت نيز به عدم اتفاق نظر فقهاى شيعه در آن زمان اشاره‏اى وجود دارد. اشعرى در مقالات الاسلاميين در خبرى، نظر شيعيان زمانش را در مورد اين مسأله به دو گروه تقسيم مى‏كند: گروهى معتقدند بخش‏هايى از اصل قرآن حذف شده‏است، گرچه امكان نداشته كه به متن چيزى اضافه و يا در متن دست‏كارى شده‏باشد. و گروه ديگر هر تغييرى را انكار مى‏كنند.(28) شريف مرتضى در مورد اختلاف شيعيان در اين زمينه، شيعيانى را معرفى مى‏كند كه از نظر همتايان سنّى خود در اين مسأله حمايت كرده‏اند. اين افراد گروهى از محدثانند كه نمى‏دانستند كه چه مى‏گويند و به كجا مى‏روند. آنان هميشه پيرو و دنباله‏رو روايات هستند و بدون تعقل آنچه را كه نقل شده چه خوب و چه بد مى‏پذيرند. ديدگاه اينان ارزش ندارد.(29)

سيد مرتضى ادامه مى‏دهد: «در اين نظريات فقها، متكلمان و مناظره‏گران عقل‏گراى مذهب، چون ابوجعفرابن‏قبه، ابوالاحوص، اعقاب و اسلافشان هيچ گاه به تأييد عقيده‏اى در مورد نقصان قرآن برنمى‏خوريم»(30) نظر محدثان در مقابل فقهاى شيعه قرن چهارم رو به انحطاط نهاد و نهايتاً در دهه‏هاى نخستين قرن بعدى از صحنه حذف گرديد.(31)

شايد فرقه‏هاى غالى در قرون بعدى به اين نظر اعتقاد داشته‏اند، گرچه هيچ مدركى وجود ندارد كه اين حدس را تأييد كند. امروز برخى از آثار شيعيان طرفدار غلو در هند و پاكستان برمى‏آيد كه مؤلفانشان بخش‏هايى از قرآن فعلى را از دست‏رفته مى‏دانند.(32) از پايان قرن چهارم تا كنون، كلاً هفت تن از فقهاى شيعه شناخته شده‏اند كه از عقيده حذف و تغيير در مصحف عثمانى - اساساً با اتكا به روايات سنّى درباره اين مسأله - حمايت كرده‏اند.(33) اين افراد تا حد بسيار زيادى وارثان فكرى محدثانند و فقه‏شان نيز شبيه به محدثان است. با اين حال نظر تحريف قرآن در ادبيات شيعه نكته‏اى حاشيه‏اى ماند و تنها برخى از محدثان قرن سوم و چهارم از آن حمايت كردند.

على‏رغم اين واقعيت مخالفان تشيع همه شيعيان سراسر تاريخ را متهم كرده‏اند كه متن قرآن را تحريف‏شده مى‏دانند قديمى‏ترين اظهار نظر از اين دست در آثار جاحظ معتزلى ظاهر مى‏شود كه همه شيعيان معاصرش را به چنين ديدگاهى متهم مى‏كند. اين نظر را ديگر متفكر معتزلى ابوالحسين خياط نيز تأييد كرده‏اند. با اين همه سبك و شيوه نگارش اين دو مؤلف در وصف نظريات همه جامعه شيعه مبتنى بر نظريات برخى از افراد شيعى است و غالباً مقصود از متكلم و مجادله‏گراى شيعى هشام‏بن‏حكم است كه اين منابع مدعى‏اند نظرى نادرست در مورد قرآن داشته‏است.

اين نكته در مورد كتاب خياط صادق است. كتاب وى اثرى است خشم‏آلود، مملو از كلمات تند در حمايت از مجادلات فرقه‏اى و اين امر فرد را وامى‏دارد تا به دليل تمايلات معتزلى و ضد شيعى خياط در رهيافت او شك كند. و اما سومين معتزلى اين قرن ابوعلى‏جبّايى نيز چنين نظرى را به همه شيعيان بدون تمايز نسبت داده‏است.(34) اين گفته ابوالحسن اشعرى كه شيعيان در زمان وى دو گروه بوده‏اند از روايات سه فرد معتزلى دقيق‏تر است باقلانى، دنباله‏رو اشعرى، از غلات شيعه نيز سخن مى‏گويد، كه اخبارى دال بر موضوع تحريف جعل كرده‏بودند.(35)

قاضى عبدالجبار معتزلى ادعاى شيعيان را كه نسل نخست مسلمانان متن قرآن را تغيير داده‏اند ذكر مى‏كند،(36) گرچه در اثرى ديگر گفته‏است كه بسيارى از مناظره‏گران عقل‏گراى كلامى شيعه و شيعيان پيرو ديدگاههاى عقلى از اين اتهام مبرا هستند.(37) معتزليان بعدى و نيز برخى از اشعريان اقوال مشابهى را بدون هيچ گونه توضيح بيشترى ذكر كرده‏اند. چند دهه بعد ابن‏حزم اندلسى همه اماميه گذشته و حال را به اعتقاد به تحريف متن قرآن بواسطه افزودن‏ها، حذف‏ها و تبديل‏هايى متهم كرده‏است.

تنها استثناهايى كه او ذكر مى‏كند، شريف مرتضى و دو تن از شاگردان وى هستند كه نظر تحريف را رد كرده و هر كسى را كه قرآن را تحريف‏شده بداند، كافر دانسته‏اند(38) اگر اين اتهام درست باشد، چگونه شريف مرتضى و همچنين ابن‏بابويه نيم قرن قبل از وى و طوسى نيم قرن بعد از او به صراحت گفته‏اند كه فقط گروهى از محدثان شيعى از نظر تحريف متن قرآن حمايت مى‏كنند. ابومظفر اسفراينى فراتر رفته و گفته‏است كه اماميه همگى توافق دارند كه قرآن با افزودن‏ها و كاستن‏هاى صحابه تغيير يافته‏است.(39)

بيشتر مجادله‏گران سنى مخالف شيعه تا زمان حال اين نظر را غالباً بدون پذيرش هيچ استثنايى بيان كرده‏اند. بسيارى از محققان جديد مسايل اسلامى از جمله ايگناس (40) اين روايات و گفته‏ها را صحيح دانسته و سخنان مشابهى گفته‏اند.

جالب‏تر، سنّيان متأخر هستند كه حتى شيعيان را به دليل مخالفت با اجماع ديگر مسلمانان - يعنى سنّيان - آغازگر اين نظر دانسته‏اند.

مؤلفانى چون زمخشرى و مؤلف اثر مجهول‏التأليف بعض فضائح الروافض داستان حيوان اهلى را كه وارد خانه عايشه شد و كاغذى را خورد كه بر روى آن دو آيه ثبت شده‏بود به شيعيان نسبت مى‏دهند. با اين كه اين داستان را منحصراً سنيان نقل كرده‏اند و حتى رجال اين حديث را موثق دانسته‏اند.(41)

محمد عبدالعظيم زرقانى غلات شيعه را سرزنش مى‏كند؛ چرا كه به زعم وى آنها مدعى‏اند كه آيات قرآن در متن اصلى از لحاظ تعداد بيشتر بوده‏اند و سوره احزاب بزرگتر از متن كنونى بوده‏است و آيه 23 سوره احزاب اساساً اين گونه خوانده مى‏شده‏است:

«و كفى الله المومنين القتال بعلى بن ابيطالب»(42)

آن گونه كه قبل از اين اشاره كرديم، همه اين مدعيات از مدعيات اهل‏سنّت بوده‏است.(43)

------------------------------

پي نوشت ها:

1) زركشى، البرهان فى علوم القرآن، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم (قاهره، 1957) ص 235، و ص 238 و 237، السيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، تصحيح همان (قاهره، 1967)

2) سوره بقره آيه 106

3) سوره نحل آيه 101

4) ابن‏سعد، الطبقات الكبرى، ، 1904، ج 3، ص 211؛ ابن‏ابى‏داوود، كتاب المصاحف، ، 1937، ص 10

5) بيهقى، دلايل النبوه، ج 7، ص 154؛ زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج 1، ص 235 و 262

6) يعقوبى كتاب ، بيروت 1960، ج 2 ص 15؛ طبرى، تاريخ، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، 1981، ج 3، ص 296

7) بخارى، صحيح، ج 3، ص 393 و ص‏394؛ ، سنن، ج 4، ص 347 و ص 348

8) ابن‏ابى‏داوود، كتاب المصاحف، ص 10 نمونه‏هاى ديگرى نيز وجود دارند كه در منابع زير يافت مى‏شوند: مالك‏بن‏انس، ، تحقيق محمد فؤاد عبدالباقى، (قاهره 1951م) ج 2، ص 824؛ سيوطى اتقان، ج 1، ص 206؛ احمدبن‏حنبل، مسند، ج 5، ص 183؛ السيوطى، اتقان، ج 3، ص 82 و ص 86؛ السيوطى، الدار المنثور، ج 5، ص 180؛ احمدبن‏حنبل همان، ج 6، ص 269؛ سيوطى، اتقان، ج 3، ص 84، عبدالرزاق، المصنف، ج 7، ص 379 و ص 380 و ص 50 و ص 52 و...

9) احمدبن‏حنبل، مسند، ج 5 ص 132؛ ترمذى، همان، ج 5، ص 132

10) خياط، الانتصار، ص 41؛ سيارى، الجامع فى القرآن، ص 420

11) نجاشى، كتاب الرجال، ص 372

12) نجاشى، همان، ص 48

13) فضل‏بن‏شاذان، كتاب الايضاح، ص 209 و ص 229

14) محاسبى، فهم‏السند، ص 240

15) محاسبى، فهم‏القرآن، ص 398 و ص 411

16) كلينى، كافى، ج 8، ص 62 - 59

17) همان، ص 54 و 53

18) يعقوبى، تاريخ، ج 2، ص 136

19) العياشى، كتاب التفسير، ص 10 - 9 - شرف‏الدين استرآبادى، تأويل الآيات ؟؟؟، ج 1، ص 20 - 18

20) كتاب التفسير، (نجف 1354/1935)، ص 38 - 36؛ العياشى، همان، ج 1، ص 168

21) كلينى، همان، ج 1، ص 7 - 69؛ ابن‏بابويه، عيون اخبارالرضا، ج 2، ص 21

22) ابن‏بابويه، همان، ج 2، ص 130

23) سيوطى، اتقان، ج 1، ص 328

24) فخر رازى، تفسير كبير، ج 32، ص 2؛ سيوطى، اتقان، ج 1، ص 228

25) براى يافتن نمونه‏هاى اين مورد رجوع كنيد به: عياشى، كتاب التفسير، ج 1، ص 170 - 169 كلينى، اصول كافى، ج 1، ص 345 و 344؛ كلينى، همان، ج 2، ص 634؛ ابن‏بابويه، ثواب‏الاعمال، ص 100

26) باقلانى، الانتصار، ص 310

27) ابن‏بابويه، رسالة فى الاعتقاد، (تهران، 1370)، ص 93

28) اشعرى، مقالات، ج 1، ص 115 - 114

29) شريف مرتضى، جوابات الملايل ؟؟؟؟ الاولى، منقول در طبرسى، مجمع‏البيان، ج 1، ص 31

30) اسداللّه التوسترى، كشف‏اليقين، ص 205 به نقل از شريف مرتضى

31) مجمع‏البيان، ج 1، ص 30

32) جعفريان، افسانه تحريف قرآن، ص 66

33) به عنوان مثال رجوع كنيد به حسين نورى، فصل‏الخطاب، ص 328 - 325

34) ابن‏طاووس، سعدالسعود، ص 144، به نقل از تفسير القرآن جبايى.

35) باقلانى، الانتصار، ص 310

36) عبدالجبار، تثبيت دلايل النبوة، ص 131

37) عبدالجبار، المغنى، ج 20، بخش اول، ص 38

38) ابن‏حزم، الفصل فى الملل و و النحل، ج 5، ص 4

39) اسفراينى، التبصيرفى‏الدين، ص 41

40) See Did Richtungen der Sslamischen Koranasiegung

41) زمخشرى، كشاف، ج 3، ص 518

42) زرقانى، متاهل العرفان، قاهره، چاپ سوم، ج 1، ص 280

43) سيوطى، اتقان، ج 1، ص 242؛ كلينى، كافى، ج 2، ص 634