حسن بصري :
حسن بصري از تولد که دو سال قبل از قتل عمر بن خطاب است تا سال 110 هجري مطابق 728 ميلادي که در سن 89 سالگي مي ميرد ، با دوران پر افتخار امامت و خلافت علي بن ابيطالب اميرالمومنين ، حسن بن علي ، حسين بن علي ، علي بن حسين و درک 15 سال از زمان محمد بن علي – عليهم السلام – هم عصر بوده است .

جايگاه حسن بصري نزد اميرالمومنين (عليه السلام):
با موقعيتي الهي که خداي تعالي و رسول اکرم (صلي الله عليه و آله) براي مولي الموحدين علي بن ابيطالب (عليه السلام) مشخص و معين نموده اند ، حضرتش را فاروق بين حق و باطل دانسته اند، به اين معنا رد و قبول جنابش مشخص کننده باطل وحق است.

همانطور که پيامبر(ص) فرمودند : هذا فاروق هذه الامه يفرق بين الحق والباطل[1] و در جاي ديگر فرموده اند : «براي هر امتي صديق و فاروق مي باشد ، صديق و فاروق اين امت علي بن ابيطالب است» [2] و مهمتر اينکه اشاره کرده اند : «پس از من فتنه به وجود مي آيد و چون چنين باشد همراه علي بن ابيطالب شويد که او حق را از باطل جدا کند»[3] و آنجا که به امير المومنين فرمودند : «تو بزرگترين راستگو مي باشي و تو آن فاروق هستي که ميان حق وباطل جدايي مي افکني.»[4]

براي شناخت حسن بصري در فتنه اي که آن مقطع از تاريخ اسلام به وجود آمد به راستگوترين جدا کننده حق از باطل رجوع مي کنيم تا به افراط و تفريط دچار نشويم .

نوشته اند : «بعد از فتح بصره ،در حالي که مردم در اطراف علي اجتماع کرده بودند ، حضرت خطبه اي ايراد فرمود. حسن بصري که در ميان جماعت بود و با خود الواحي همراه داشت با عجله فرمايشات آن حضرت را مي نوشت. امير المومنين(عليه السلام) فرمود: چه مي کني؟

عرض کرد : فرمايشات شما را مي نويسم که بعداً از آن استفاده شود. حضرت فرمودند: براي هر قومي يک سامري هست و سامري اين امت تو هستي، با اين تفاوت که سامري (قوم موسي) گفت : «لا مساس» تو مي گويي : «لا قتال»[5] .

علامه محدث حاج شيخ علي شاهرودي بعد از اينکه به ماجراي سامري قوم موسي اشاره دارند مي نويسند: لقب حسن بصري است که علي امير المومنين در فتح بصره با «سامري هذه الامة» به حسن بصري دادند.[6]

اين ماجراي تاريخي گوياي کامل ديدگاه امام علي (عليه السلام) نسبت به حسن بصري است و کاملاً نظريه خرقه پوشي حسن بصري به دست امام علي (عليه السلام) را رد مي کند چرا که امام علي (عليه السلام) شخصي را که سامري امت نام نهادند هيچ گاه به عنوان مرشد امت معرفي نمي کنند. اما اشاره به ماجراي غمگين بودن حسن بصري تا آخر عمرش، که باز هم نظر امام علي (عليه السلام) را نسبت به حسن بصري مي رساند خالي از لطف نيست .

علامه ابن ابي الحديد شخصيت سرشناس و عالي مرتبت اهل تسنن مي نويسد: روزي علي، حسن بصري را ديد که وضو مي گرفت و در وضو گرفتن وسواس به خرج مي داد، از اين رو آب زيادي ريخت. علي به او گفت: حسن! آب زيادي ريختي! گفت: امير المومنين! از خونهاي مسلمانان که بيشتر ريخته نشد.

علي گفت : آيا تو را ناراحت کرده است؟ گفت: آري. علي فرمود: پس همواره غمگين و محزون باش!
گويند : از آن پس حسن بصري عبوس و محزون بود تا از دنيا رفت[7] .
همين حسن بصري حزن خود را به مسائل معنوي ربط داد و سعي مي کرد آنرا تأثير نفرين علي بن ابيطالب نشان ندهد اما گاهي بي اختيار به علت غمگين و محزون بودنش اشاره مي کرد و مي گفت: «دعاي انساني صالح با من چنين کرده است». [8]

حال چگونه امکان دارد امام علي(عليه السلام) يگانه امير المومنين در طول تاريخ ، شخصي را که سامري امت نام نهاد و او را چنين نفرين کردند که تا آخر عمرش لبخند به لبهاي او نيامد و دائماً غمگين و ناراحت بود، اجازه ارشاد و دستگيري خلق را به او بدهند .

در اينجا تنها به همين دو ماجراي تاريخي اکتفا کرديم چرا که حسن بصري با سائر ائمه هم عصر خود برخوردهايي داشته که همگي گوياي عداوت او با خاندان اهل بيت (عليهم السلام) است.[9]

جايگاه امام علي (عليه السلام) نزد حسن بصري:
ابتدا نام گذاري حسن بصري را از تذکره الاولياء بيان مي کنيم.
نويسنده تذکره الاولياء مي نويسد: «چون او در وجود آمد پيش عمر بن خطاب رضي الله عنه بردند فرمود: سموه حسنا فانه حسن الوجه»[10] او را حسن نام کنيد که نيکو روي است .

ارادت والدين حسن بصري به عمر بن خطاب آشکار است و چه شوم است براي نوزادي که عمر بن خطاب ،او را نامگذاري کند .و اما برخوردهاي حسن بصري با امام علي (عليه السلام) و ديدگاه او نسبت به امير المومنين (عليه السلام) را از زبان خود حسن بصري پي مي گيريم:

وي گفته است : «اگر علي در مدينه مي ماند و از خرماي خشک آن (نان خشک نيز آمده) مي خورد، برايش بهتر بود از کاري که کرد».[11]  همچنين حسن، آيه مبارکه «صراط الذين انعمت عليهم» ، راه کساني که خدا به ايشان نيکوئي کرده است را مورد تفسير قرار داده، مي گويد: «صراط الذين انعمت عليهم يعني ابوبکر و عمر يؤيده قوله – عليه السلام – اقتدوا بالذين من بعدي ابي بکر و عمر».[12]

در جاي ديگر ديدگاه خود را راجع به ابوبکر، واضح بيان مي کند، آن وقت که حسن بصري در جواب سوال محمد بن زبير که از او مي پرسد:
«آيا به راستي رسول خدا ابوبکر را جانشين خود قرار داد؟ » مانند سپندي که از روي آتش مي جهد، جهيده [13] مي گويد : «مگر درباره خلافت او شک داري، به خداي يکتا رسول خدا او را جانشين خود قرار داد، ابوبکر از همه کس بهتر خدا را مي شناخت»[14] .

بنابراين از وي بعيد نيست که در غم از دست دادن دو ائمه خود (جبت و طاغوت) براي آنها طلب استغفار کند و بگويد: «براي ابوبکر و عمر هم استغفار کنيم چرا که آنها از ريختن خونها، خود را آسوده نگه داشتند و در حکومت خود عفاف نشان دادند و خودداري کردند و رفتار نيک داشتند»[15] و در آخر هم خدمت را به غاصبان خلافت تمام کرده  مي گويد: «من هم درباره ابوبکر و عمر و عثمان و طلحه و زبير به خاطر همين روايات[16] اميد نجات و سلامتي دارم ».[17]  

همين سخنان حسن بصري باعث شده تا امروزه افرادي چون علي تابنده بنويسند: «عوام شيعه نيز سب و لعن سه خليفه اول را کنار بگذارند».[18]

ابن ابي الحديد سني مي نويسد : «حسن بصري با علي – عليه السلام – کينه داشت و او را مذمت مي کرد».[19] و در جاي ديگر مي نويسد : «حسن بصري بر اين عقيده است که نبايد ابليس را لعن کرد[20] در صورتي که خداوند او را با «و إن عليک لعنتي الي يوم الدين»[21] تا روز قيامت لعن نثارش مي نمايد.

جواد نوربخش هم که خود از رؤساي صوفيه معاصر مي باشد مي نويسد: «حسن بصري از هيچ يک از خلفاي بني اميه به اندازه عمر بن عبد العزيز خشنود نبود ،و او را گرامي مي داشت ».[22]

حال چگونه بايد بپذيريم شخصي که دشمن سرسخت اميرالمومنين (عليه السلام) بوده و با حضرت کينه داشته و اعمال ايشان را مورد نقد قرار مي داده از ايشان خرقه گرفته باشد؟!

حسن بصري امام علي (عليه السلام) را مذمت مي کرده و ارادتمند غاصبين خلافت بوده و براي آنها طلب مغفرت مي کرده است. شخصي که اصلاً مسلمان بودن او زير سوال است و مي گويد: «مسلماني در کتابها است و مسلمانان در زير خاک اند»[23] ، نه تنها نمي تواند شيعه باشد بلکه سني نيز نيست و به فرموده علامه حکيم آيه الله سيد ابراهيم ميلاني، يک عرب اموي است .

حال امام علي(عليه السلام) به شخصي که دشمن اهل بيت – عليهم السلام – و دوستدار غاصبين خلافت است اذن ارشاد و دستگيري خلايق را عطا فرموده اند !!! ؟؟؟

دليلي ديگر:
حسن بصري مدعي است «آنچه از من شنيدي که در نقل آنها گفتم قال رسول الله هم از بيانات علي بن ابيطالب دريافت شده است».[24] درصورتي که ناقل همين مطلب معتقد است: «حسن بصري زماني در مدينه حضرت را درک کرده بود که از لحاظ سن در شرايطي نبوده تا بتواند از حضرت اخذ حديث کند، چه اينکه در آن زمان کودکي نابالغ بود».[25]

آقاي دکتر غلامرضا سليم بعد از نقل رأي مير حيدر آملي که مبدأ و منشأ ادعاهاي بي اساس است، مي نويسد: «ولي مي دانيم حسن بصري در موقع شهادت علي اميرالمومنين(عليه السلام) فقط 15 سال داشته است».[26] در معنا مي خواهد به خواننده تفهيم کند حسن بصري داراي موقعيت سني نبوده که شايستگي شاگردي و يا هر ارتباط معنوي ديگري داشته باشد.

به علاوه اينکه او بيشترين سالهاي عمرش را در بصره به سر برده است.
بنابراين حسن بصري در زمان شهادت امام علي (عليه السلام) کودکي نابالغ بوده و طبق روايت تاريخ 7 ، 10 يا 15 سال داشته است. صوفيه معتقد است حسن بصري در اين سن از امام علي (عليه السلام) اجازه ارشاد خلق را گرفته ! که 3سوال در اينجا مطرح مي شود :

1- چطور امام علي (عليه السلام) با آن همه درايت و تدبيري که داشتند يک انسان کامل را براي خرقه پوشي بعد از خود تربيت نکردند و يک کودک را براي دستگيري بعد از خود معرفي کردند ؟

2- آيا ارکان تشيع مانند سلمان که در مورد وي فرمودند: «سلمان منا اهل البيت» و همچنين عمار و اصبغ بن نباته ،صعصعة بن صوحان ،قنبر ،ميثم و مالک اشتر نبودند که امام علي (عليه السلام) يک کودک نابالغ را خرقه بپوشانند ؟

3- چرا نام حسن بصري در کتب و مسانيد معتبر رجالي شيعه ذکر نشده است و بلکه در اين کتب در مذمت او سخن به ميان آمده است ؟

پر واضح است تزوير صوفيه ،و بطلان خرقه پوشي حسن بصري به دست امام علي اميرالمومنين (عليه السلام) و اذن ارشاد و دستگيري از جانب ايشان به شخص حسن بصري .
------------------------------
پي نوشت ها:
1. الغدير : 2/313 ، فضائل الخمسه : 2/88 ، اسد الغابه : 5/287 ، تاريخ دمشق : 1/87
2. تفسير نور الثقلين : 1/82
3. بحارالانوار : 38/32 ، بشاره المصطفي : 85
4. فضائل الخمسه : 2/88 ، رياض النضره : 2/155
5. سفينه البحار : 2/210
6. مستدرک السفينه : 5/144
7. شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد : 4/95،  قاموس الرجال : 3/135
8. الخرائج و الجرائح راوندي : 2/547 بحار الانوار : 41/302
9.در مبحث «تصوف در احاديث» به آن اشاره شد .
10. تذکره الاولياء : 1/18
11. البيان و التبيين : 1/108 ، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد : 2/263
12. تفسير کشف الاسرار وعده الابرار : 1/20
13. اين عکس العمل گوياي تعصب حسن بصري در مقابل منکران مسأله خلافت شيخين است .
14. ترجمه روضات الجنات في احوال علماء و سادات : 3/251
15. اسرار آل محمد(ص) : 599
16. حسن بصري سه روايت راجع به ايذاء و اذيت علي بن ابيطالب و فاطمه مظلومه براي ابان بن ابي عياش نقل مي کند و سپس عبارت فوق را مي گويد .
17. اسرار آل محمد : 594
18. خورشيده تابنده : 137
19. شرح نهج البلاغه : 4/95
20. ترجمه شرح نهج البلاغه : 8/179
21. ص : 77
22. حسن بصري از جواد نوربخش : 56
23. تذکره الاولياء : 33 ، حسن بصري از جواد نوربخش : 155
24. التفسير و المفسرون : 1/372
25. همان : 1/340
26. شريعت ، طريقت ، حقيقت : 113
---------------------------
نقل از: وبلاگ «تصوف ايران» ،با اندكي تغيير